Krótko o historii języka niemieckiego

Dlaczego bywa zazwyczaj tak, że nawet świetnie znający język niemiecki lektorzy potrafią odpowiedzieć na większość pytań swoich uczniów dotyczących tegoż języka, ale tylko pod warunkiem, że nie zaczynają się one od "Dlaczego..."? Jest nawet gorzej: zadawalającej odpowiedzi na takie pytania nie potrafiłaby udzielić zdecydowana większość nawet samych rodowitych Niemców.

Przyczyna jest prosta: nawet najbardziej doskonała znajomość języka obcego na jego obecnym etapie rozwoju nie daje wiedzy na temat istoty i genezy zjawisk i przemian występujących w nim od wieków aż po dziś dzień. Te białe plamy na mapie wiedzy językowej odkryć można jedynie zgłębiając tajemnice rozwoju języka i przemian, jakie zachodziły od stuleci w jego leksyce, budowie strukturalnej, a nade wszystko - fonetyce. Tylko trudna subdyscyplina językoznawstwa jaką jest historia języka potrafi wyposażyć przeciętnego użytkownika języka w pełniejszy zasób wiedzy o samym języku.

Aby unaocznić istotną pozycję i rolę historii języka w sferze wiedzy filologa, pozwolę sobie na następujące porównanie: Filolog wyposażony w wiedzę historyczno-językową patrzy na język jak na barwny i pełen akcji wielowątkowy film, śledzi go od początków poprzez wszystkie najważniejsze wydarzenia aż po zakończenie, natomiast osoba takiej wiedzy pozbawiona, niech nią nawet będzie native speaker - widzi jedynie jedną nieruchomą stop-klatkę tego filmu.

Język niemiecki wraz ze swoimi pragermańskimi korzeniami posiada długą i niezwykle barwną historię. Gdy w XV-tym wieku spisywano po raz pierwszy polskojęzyczną Bogurodzicę, język niemiecki istniał w zapiskach już około połowy tysiąca lat! Mowa o języku zwanym staro-wysoko-niemieckim, którego najsłynniejszymi zabytkami są Pieśń o Hildebrandzie, Zaklęcia merseburskie, czy Muspili (wszystkie z ostatnich stuleci pierwszego tysiąclecia naszej ery). Były to oczywiście pierwotne formy, a tak różne od współczesnej nam niemczyzny, że nawet rodowity Niemiec nie posiadający wiedzy historyczno-językowej, nie potrafiłby obecnie zrozumieć większości zdań tych tekstów, nawet w przypadku, gdyby udało mu się je odczytać z rękopiśmiennych oryginałów.

Od tych najwcześniejszych wspomnianych powyżej dzieł rozpoczyna się dopiero piśmiennictwo niemieckojęzyczne. Paręset lat później wchodzi ono - na fali ówczesnych przemian społeczno-politycznych - w pełen rozkwit, którego efekty podziwiać można w formie wysublimowanej klasycznej poezji rycersko-dworskiej wysokiego średniowiecza.

W archiwach zachowała się niesamowita mnogość niemieckojęzycznych tekstów wszelkiego typu pochodzących zwłaszcza z początków nowożytności. Ich punktem centralnym była pisarska i translatoryczna działalność Marcina Lutra w XVI wieku.

W miarę swobodnie niedoświadczony historycznie germanista czytać może w oryginale właściwie dopiero dzieła wielkich niemieckich twórców okresu klasycyzmu.

Do filologicznego spojrzenia na język zapewne nie całkiem zdołałem przekonać pragmatycznie nastawionych jego użytkowników. Tym niemniej swoją własną działalnością zarówno naukową na Uniwersytecie, jak również dydaktyczną, lektorską i metodyczną staram się udowadniać, że obie te postawy nie tylko się wzajemnie nie wykluczają, ale przeciwnie - stanowią dla siebie niepowtarzalne, wręcz niekiedy nieodzowne uzupełnienie.

Do dyskusji na temat języka niemieckiego, jego przeszłości, rozwoju, ale i teraźniejszości zapraszam wszystkich zainteresowanych tematem na forum Ośrodka Nauczania Języków Obcych "JAGO".

dr Marek Biszczanik, dyrektor metodyczny JAGO
(2005-2007)

powrót»